Deprem Kaydı Nasıl Aranır? Veri Merkezleri ve Arama Kriterleri
· Muhammed Sural · Deprem Kayıtları
AFAD, ESM, PEER NGA-West2, CESMD ve FDSN gibi veri merkezlerinde deprem kaydı ararken hangi kriterleri kullanmalısınız? Büyüklük, uzaklık türleri (Repi, Rjb, Rrup), Vs30 ve fay mekanizması üzerinden doğru aramanın püf noktalarını anlatıyoruz.
Zaman tanım alanında analiz, saha davranışı çalışması ya da bir depremin incelenmesi, hepsi aynı soruyla başlar: hangi kayıtlar? Bu yazıda başlıca veri merkezlerini ve kayıt ararken kullanılan kriterleri anlatıyoruz. Deprem kaydının ne olduğunu ve nasıl işlendiğini Deprem Kayıtları Nedir? yazısında bulabilirsiniz.
Başlıca veri merkezleri
| Veri merkezi | Kapsam | Ne zaman tercih edilir? |
|---|---|---|
| AFAD TADAS | Türkiye Ulusal Kuvvetli Yer Hareketi Ağı | Türkiye'deki bir proje için yerel depremler, 6 Şubat 2023 depremleri gibi güncel olaylar |
| ESM | Avrupa ve Orta Doğu, Türkiye kayıtları dahil | İşlenmiş kayıt ve zengin üst veri (flatfile) gerektiğinde |
| PEER NGA-West2 | Dünya genelinde sığ kabuk depremleri | Tek tip işlenmiş, Rjb/Rrup ve Vs30 bilgisi tutarlı geniş veri seti gerektiğinde |
| CESMD | ABD (USGS, CGS) ve dünya | ABD depremleri, yapı içi kayıtlar |
| FDSN web servisleri | EarthScope/IRIS, ORFEUS, GFZ, KOERI, INGV ve diğer ağlar | Standart arayüzle ham dalga formu ve istasyon bilgisi gerektiğinde |
Kısa bir not: veri merkezleri aynı kaydı farklı işleme adımlarıyla ve farklı üst veriyle sunabilir. Örneğin bir Türkiye kaydı hem AFAD'da hem ESM'de bulunabilir. Farklı kaynaklardan gelen sonuçları birleştirirken aynı deprem ve aynı istasyona ait kopyaları ayıklamak gerekir.
Arama kriterleri
1. Deprem büyüklüğü (Mw)
Kayıt seçiminde moment büyüklüğü (Mw) kullanılmalıdır. ML, Md gibi diğer büyüklük türleri büyük depremlerde doygunluğa ulaşır ve kaynaklar arasında tutarlı değildir. Büyüklük, kaydın frekans içeriğini ve süresini doğrudan etkiler. Bu yüzden hedef depreme yakın bir aralık seçmek (örneğin hedef Mw ± 0,5) iyi bir başlangıçtır.
Aşağıdaki animasyon, USGS kataloğunda Türkiye ve çevresinde 1976–2026 arasında kaydedilmiş M ≥ 5 depremlere adım adım arama kriteri uyguluyor. Sağdaki grafik büyüklük ve derinlik dağılımını gösteriyor.
Deprem kataloğuna adım adım arama kriteri uygulanmasını gösteren animasyon
467 depremin yalnızca 335'inin büyüklüğü katalogda Mw olarak verilmiş. Geri kalanlar mb gibi farklı büyüklük türleriyle listeleniyor ve doğrudan karşılaştırılamaz. Mw 6,0–7,8 aralığı 39 depreme, 30 km'den sığ olma şartı da 31 depreme indiriyor. Her kriter aday sayısını hızla azaltır. Bu yüzden kriterleri en önemlisinden başlayarak ve gerektiğinde gevşeterek uygulamak gerekir.
2. Uzaklık: hangi uzaklık?
Uzaklık tanımları birbirinin yerine kullanılamaz. Özellikle büyük depremlerde fay yüzeyi onlarca kilometre uzunlukta olduğu için dış merkez uzaklığı yanıltıcıdır.
| Ölçü | Tanım | Not |
|---|---|---|
| Repi | İstasyon ile dış merkez arasındaki yatay uzaklık | Küçük depremlerde yeterli, büyük depremlerde yanıltıcı |
| Rhyp | İstasyon ile odak (hiposantr) arasındaki uzaklık | Derinliği içerir |
| Rjb | Joyner-Boore uzaklığı: fay kırılmasının yüzey izdüşümüne en kısa yatay uzaklık | Birçok yer hareketi modelinde kullanılır |
| Rrup | Fay kırılma yüzeyine en kısa uzaklık | Yakın fay çalışmalarında temel ölçü |
Repi, Rhyp, Rjb ve Rrup uzaklık tanımlarının şeması
Şemada istasyon fayın yüzey izdüşümünün dışında. İstasyon izdüşümün üzerinde olsaydı Rjb sıfır olurdu, ama Rrup yine fayın derinliğine bağlı olarak sıfırdan büyük kalırdı.
Yakın fay (yaklaşık 15-20 km'nin altında) kayıtları hız atımı (velocity pulse) içerebilir ve yapılar üzerinde farklı etki yaratır. Projeniz yakın fay koşullarındaysa bu kayıtları bilinçli olarak arayın. Değilse atımlı kayıtların seçime istemeden girmesini kontrol edin.
3. Zemin koşulları: Vs30
Vs30, yüzeyden itibaren ilk 30 metredeki ortalama kayma dalgası hızıdır. TBDY 2018 (Tablo 16.1) yerel zemin sınıflarını büyük ölçüde bu değere göre tanımlar:
| Zemin sınıfı | (Vs)30 [m/s] |
|---|---|
| ZA | > 1500 |
| ZB | 760 – 1500 |
| ZC | 360 – 760 |
| ZD | 180 – 360 |
| ZE | < 180 |
| ZF | Sahaya özel inceleme gerektiren zeminler |
TBDY 2018 yerel zemin sınıflarının Vs30 aralıkları
Arama yaparken projenin zemin sınıfına karşılık gelen Vs30 aralığını kullanmak, kayıtların frekans içeriğinin sahaya uygun olmasını sağlar. Bazı istasyonların Vs30 değeri ölçülmüş, bazılarınınki ise topoğrafya ya da jeolojiden tahmin edilmiştir. Bu ayrım veri tabanlarında genellikle belirtilir.
4. Fay mekanizması
Doğrultu atımlı, normal, ters ve verev (oblik) faylanma, yer hareketinin genliğini ve özelliklerini etkiler. Projenin bulunduğu bölgeye hâkim olan mekanizmayı (örneğin Kuzey Anadolu Fayı için doğrultu atımlı) seçim kriterine eklemek, sismik tehlike ile uyumlu kayıtlar bulmayı kolaylaştırır.
5. Genlik ve diğer ölçüler
PGA, PGV, PGD, Arias şiddeti ya da önemli süre üzerinden alt ve üst sınır koymak, çok zayıf ya da beklenmedik ölçüde güçlü kayıtları baştan elemeyi sağlar. Çok düşük PGA'lı kayıtlar büyük ölçek katsayısı gerektirir. Bu da kaydın gürültüsünü de büyüteceği için tercih edilmez.
6. Konum ve istasyon
Belirli bir depremin kayıtlarını incelerken coğrafi sınırlar (dikdörtgen alan ya da bir nokta etrafında daire), il/ilçe, ağ kodu veya istasyon kodu ile daraltmak çoğu zaman en hızlı yoldur.
Filtrelemek mi, puanlamak mı?
Kesin sınırlarla filtreleme bazen çok az sonuç verir, bazen de yüzlerce kayıt döndürür. Bunun yerine hedef bir senaryo tanımlayıp (örneğin Mw 7,0, Rjb 20 km, Vs30 400 m/s, doğrultu atımlı) kayıtları bu senaryoya yakınlıklarına göre puanlamak daha esnek bir yaklaşımdır. Her ölçünün ağırlığı projenin önceliğine göre ayarlanabilir: zemin sınıfı kritikse Vs30'a, yakın fay etkisi önemliyse uzaklığa daha fazla ağırlık verilir.
İyi bir arama için kontrol listesi
- Büyüklük olarak Mw kullanın.
- Büyük depremlerde Repi yerine Rjb ya da Rrup ile arayın.
- Vs30 aralığını projenin zemin sınıfına göre seçin.
- Aynı deprem ve istasyonun farklı kaynaklardaki kopyalarını ayıklayın.
- Kaydın kullanılabilir periyot aralığının yapınızın periyot aralığını kapsadığını kontrol edin.
Veri merkezlerine saygılı kullanım
Veri merkezleri açık ama sınırsız değildir. Çok sayıda eşzamanlı istek, geçici erişim engellerine yol açabilir. Aramaları daraltarak başlatmak, gereksiz tekrarlardan kaçınmak ve indirilen kayıtları yerelde saklamak hem sizin hem de veri merkezinin işini kolaylaştırır. Kayıtları kullanırken veri merkezinin atıf (citation) koşullarına uymayı unutmayın.
GMotion Studio ile kayıt arama
GMotion Studio'nun kayıt arama paneli AFAD, ESM, PEER, CESMD ve FDSN kaynaklarını tek bir formdan sorgular. Aşağıdaki örnekte 2017–2025 arasında Türkiye ve çevresinde olan, Mw 6 ve üzeri depremlerin KOERI istasyonlarındaki kayıtları aranmıştır.
1. Kaynağı ve ölçütleri girin
Kenar çubuğunda Kayıtlar sekmesini açın ve Kriterle kipini seçin.
- Kaynak bölümünde bir ya da birden çok veri merkezi işaretleyin. Bu örnekte FDSN seçildi; olay kataloğu olarak USGS, veri merkezi olarak KOERI Kandilli kullanıldı.
- Tarih aralığını ve büyüklük sınırlarını girin (burada 01.01.2017 – 31.12.2025, Mw ≥ 6,0).
- Gerekirse Kaynak parametreleri (derinlik, mekanizma), Zemin ve mesafe (Vs30, Repi/Rhyp/Rjb/Rrup), Yer hareketi (PGA/PGV/PGD) ve Coğrafi konum bölümlerini açın. Konum için dikdörtgen bir alan (enlem/boylam sınırları) ya da merkez ve yarıçapla dairesel bir alan verilebilir. Bu örnekte Türkiye'yi kapsayan bir dikdörtgen kullanıldı.
- Seçim stratejisi bölümünde kaç kayıt seçileceğini, istasyon başına ve deprem başına en çok kaç kayıt alınacağını ve en düşük puanı belirleyin. Skor profili (örneğin TBDY 2018) kayıtların puanlanma biçimini belirler; ağırlıkları Ağırlıkları düzenle ile değiştirebilirsiniz.
- Birden çok kaynak seçtiyseniz Tekrar eleme bölümü, farklı kaynaklardan gelen aynı kaydın kopyalarını olay mesafesi, büyüklük farkı ve istasyon mesafesine göre ayıklar.
Kayıt arama formu: kaynak, tarih ve büyüklük, coğrafi konum ve seçim stratejisi
FDSN'de uzaklıklar merkez üssü ya da hiposantr uzaklığıdır; Vs30 ve PGA bilgisi olmadığı için bu filtreler FDSN kayıtlarına uygulanmaz. Bu ölçütlerle arama yapmak istiyorsanız ESM, PEER ya da AFAD kaynaklarını kullanın.
2. Sonuçları inceleyin
Kayıtları Ara düğmesine basınca sonuçlar Seçim ve ölçekleme > Kayıt Arama sekmesinde listelenir. Üstteki kutular bulunan ve seçim stratejisine göre seçilen kayıt sayısını gösterir. Bu örnekte 136 kayıt bulundu, deprem ve istasyon başına sınırlarla 22 kayıt seçildi.
Arama sonuçları: bulunan ve seçilen kayıtlar, deprem, istasyon, uzaklık ve büyüklük sütunları
Seçilenler ve Tüm kayıtlar düğmeleri arasında geçiş yapabilirsiniz. Tüm kayıtlar görünümünde her kaydın neden seçilmediği (skor, istasyon ya da deprem başına sınır) yazar. Sütun başlıklarıyla sıralama yapabilir, arama kutusu ve sütun filtreleriyle listeyi daraltabilirsiniz. Liste PNG, SVG ya da Excel olarak dışa aktarılabilir.
3. Kayıtları indirin ya da programa alın
Tablodan istediğiniz kayıtları işaretleyin, veri türünü (ham ivme ya da düzeltilmiş ivme) ve dosya biçimini seçin.
- İndir düğmesi kayıtları bilgisayarınıza indirir.
- Programa al düğmesi kayıtları bileşenleriyle birlikte doğrudan çalışma alanına ekler. Alınan kayıtlar kenar çubuğundaki Yüklenenler listesinde görünür; buradan işleme, spektrum ve ölçekleme adımlarına geçebilirsiniz.
Hedef bir spektruma göre seçim yapmak isterseniz aynı paneldeki Hedefe göre kipini kullanabilirsiniz. Bu kip kayıtları hedef spektruma uyumlarına göre puanlayıp sıralar.
Özet
- Türkiye projelerinde AFAD TADAS ve ESM birincil kaynaklardır. Daha geniş ve tutarlı bir küme için PEER NGA-West2 ve diğer kaynaklar eklenebilir.
- Arama kriterleri, sahadaki deprem tehlikesini belirleyen senaryoyu yansıtmalıdır: büyüklük, uzaklık, zemin ve fay mekanizması.
- Uzaklık türünü bilinçli seçin. Büyük depremlerde Rjb veya Rrup kullanın.
- Kesin filtre yerine hedef senaryoya göre puanlama, daha dengeli bir aday listesi verir.
Bulunan aday kayıtlardan TBDY 2018'e uygun bir kayıt seti oluşturmayı ve ölçeklendirmeyi TBDY 2018'e Göre Deprem Kaydı Seçimi ve Ölçeklendirme yazısında anlatıyoruz.
Kaynaklar
- AFAD, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Bölüm 16, Tablo 16.1. Resmî Gazete, 18 Mart 2018, Sayı 30364.
- Joyner, W. B. ve Boore, D. M. (1981). Peak horizontal acceleration and velocity from strong-motion records including records from the 1979 Imperial Valley, California, earthquake. Bulletin of the Seismological Society of America, 71(6), 2011–2038.
- Ancheta, T. D. vd. (2014). NGA-West2 Database. Earthquake Spectra, 30(3), 989–1005.
- Luzi, L. vd. (2016). The Engineering Strong-Motion Database: A Platform to Access Pan-European Accelerometric Data. Seismological Research Letters, 87(4), 987–997.
- Shahi, S. K. ve Baker, J. W. (2014). An efficient algorithm to identify strong-velocity pulses in multicomponent ground motions. Bulletin of the Seismological Society of America, 104(5), 2456–2466.
- USGS Earthquake Catalog (ComCat), FDSN olay servisi: earthquake.usgs.gov/fdsnws/event/1
- Harita sınırları: Natural Earth (kamu malı). naturalearthdata.com
- FDSN Web Services: fdsn.org/webservices
- AFAD TADAS: tadas.afad.gov.tr
- ESM: esm-db.eu
- PEER NGA-West2: ngawest2.berkeley.edu
- CESMD: strongmotioncenter.org