Deprem Kayıtları Nedir? Kaynaklar, Bileşenler ve Temel İşleme Adımları
· Muhammed Sural · Deprem Kayıtları
Kuvvetli yer hareketi kaydı nedir, hangi veri merkezlerinden elde edilir, üç bileşen ne anlatır ve bir kayıt mühendislikte kullanılmadan önce hangi işlemlerden geçer? Bu yazıda deprem kayıtlarının temel kavramlarını sade bir dille özetliyoruz.
Bir binanın depremde nasıl davranacağını anlamanın en doğrudan yolu, gerçek depremlerde yerin nasıl hareket ettiğine bakmaktır. Bu bilgiyi bize kuvvetli yer hareketi kayıtları, kısaca deprem kayıtları verir. Bu yazıda kaydın ne olduğunu, nereden geldiğini, hangi bilgileri taşıdığını ve mühendislikte kullanılmadan önce hangi işlemlerden geçtiğini anlatıyoruz.
Deprem kaydı nedir?
Deprem kaydı, bir ölçüm istasyonundaki cihazın (ivmeölçer ya da sismometre) deprem sırasında zemin hareketini zamana bağlı olarak ölçtüğü veridir. Yapı ve deprem mühendisliğinde çoğunlukla ivmeölçer (akselerometre) kayıtları kullanılır, çünkü bu cihazlar yıkıcı büyüklükteki sarsıntılarda bile doygunluğa ulaşmadan ölçüm yapabilir.
Bir kayıt temel olarak şunlardan oluşur:
- Zaman serisi: belirli aralıklarla (örneğin 0,01 s, yani 100 örnek/s) ölçülmüş ivme değerleri.
- Örnekleme aralığı (Δt) ve kayıt süresi.
- Birim bilgisi: gal (cm/s²), m/s² ya da g.
- Üst veri (metadata): depremin tarihi, büyüklüğü (Mw), dış merkezi, odak derinliği, istasyon kodu, istasyonun koordinatları, zemin bilgisi (örneğin Vs30) ve uzaklık ölçüleri.
:::tip Neden üst veri bu kadar önemli? Aynı ivme kaydı, ait olduğu depremin büyüklüğü, fay uzaklığı ve zemin koşulları bilinmeden doğru yorumlanamaz. Yönetmeliklerin kayıt seçimi kuralları da tam olarak bu bilgilere dayanır. :::
Üç bileşen: iki yatay, bir düşey
Her istasyon genellikle üç bileşen kaydeder:
- İki yatay bileşen: çoğunlukla Kuzey-Güney (N-S) ve Doğu-Batı (E-W) yönünde. Bazı veri merkezlerinde HNN/HNE ya da HN1/HN2 gibi kanal adlarıyla gösterilir.
- Bir düşey bileşen: Yukarı-Aşağı (U-D), kanal adı çoğunlukla HNZ.
Aşağıda 6 Şubat 2023 Mw 7,8 Pazarcık depreminde, fay kırılmasına yakın KOERI KO.KHMN (Pazarcık) istasyonunun üç bileşeni görülüyor. Kayıt, KOERI'nin FDSN veri servisinden indirildi ve bu yazıda anlatılan adımlarla işlendi.
Pazarcık istasyonunda üç bileşenli ivme kaydı
Aynı istasyonda bile bileşenlerin en büyük ivmeleri farklıdır. Düşey bileşen burada yataylara oldukça yakındır, bu da fay kırılmasına yakın kayıtlarda sık görülür.
Yapı analizinde en çok yatay bileşenler kullanılır. Yönetmelikler de çoğunlukla bir kaydın iki yatay bileşenini birlikte ele alır. Örneğin TBDY 2018'de üç boyutlu analizde iki yatay bileşenin spektrumları karelerinin toplamının karekökü (SRSS) ile birleştirilir. Bunu TBDY 2018'e Göre Deprem Kaydı Seçimi ve Ölçeklendirme yazısında ayrıntılı anlatıyoruz.
İki yatay bileşenin yönü istasyonun kurulumuna bağlıdır ve deprem açısından özel bir anlam taşımaz. Bu yüzden yer hareketi modellerinde (GMPE) yönden bağımsız ölçüler kullanılır. Bunların en yaygını RotD50'dir: iki yatay bileşen 0° ile 180° arasındaki tüm açılara döndürülür ve her periyotta tepkilerin medyanı alınır. RotD100 ise aynı işlemde en büyük değeri verir ve ASCE 7 gibi bazı yönetmeliklerde kullanılır (Boore, 2010). Bu iki ölçüyü gerçek bir kayıt üzerinde grafik ve animasyonla anlattığımız ayrı yazıya RotD50 ve RotD100: Yönden Bağımsız Spektral İvme Nasıl Hesaplanır? bağlantısından ulaşabilirsiniz.
Bir kayıttan hangi büyüklükler okunur?
Ham ivme serisinden mühendislik açısından anlamlı pek çok gösterge (yer hareketi şiddet ölçüsü) hesaplanır:
| Ölçü | Anlamı | Tipik birim |
|---|---|---|
| PGA | En büyük yer ivmesi | g, cm/s² |
| PGV | En büyük yer hızı (ivmenin integrali) | cm/s |
| PGD | En büyük yer değiştirmesi (hızın integrali) | cm |
| Arias şiddeti (Ia) | Kaydın toplam enerjisiyle orantılı ölçü (Arias, 1970) | m/s |
| CAV | Birikimli mutlak hız, ivmenin mutlak değerinin integrali | g·s |
| Önemli süre (D5-75, D5-95) | Arias şiddetinin %5'ten %75'e ya da %95'e ulaştığı süre (Trifunac ve Brady, 1975) | s |
| Tepki spektrumu Sa(T) | Farklı periyotlu tek serbestlik dereceli sistemlerin en büyük ivme tepkisi | g |
İvme kaydının bir kez integrali hızı, ikinci kez integrali yer değiştirmeyi verir. Her serinin en büyük değeri PGA, PGV ve PGD olarak okunur:
Kuzey-Güney bileşeninin ivme, hız ve yer değiştirme serileri
İvme yüksek frekanslı ve sivri, hız daha yumuşak, yer değiştirme ise uzun periyotlu bir dalga gibidir. Bu yüzden PGA kısa periyotlu (rijit) yapılar, PGV ve PGD ise uzun periyotlu yapılar için daha anlamlı göstergelerdir.
Arias şiddetinin zaman içinde nasıl biriktiğini gösteren grafiğe Husid grafiği denir. Önemli süre de bu grafikten okunur.
Husid grafiği ve önemli süreler D5-75, D5-95
Bu kayıtta enerjinin yaklaşık %70'i depremin başlangıcından sonraki ilk 20 saniyede birikiyor, ama kuvvetli sarsıntı yaklaşık 40 saniye (D5-95) sürüyor. Uzun süreli sarsıntı, yapıda daha fazla çevrim ve birikimli hasar demektir. Bu nedenle önemli süre, kayıt seçiminde PGA kadar önemli bir ölçüdür.
Arias şiddeti şöyle tanımlanır:
Tepki spektrumu neden merkezde?
Bir yapının deprem davranışı en çok kendi titreşim periyoduna yakın frekanslardaki sarsıntıdan etkilenir. Elastik tepki spektrumu, belirli bir sönüm oranında (yönetmeliklerde genellikle %5) farklı periyotlu tek serbestlik dereceli sistemlerin bu kayda verdiği en büyük tepkiyi gösterir. Böylece tek bir grafikte "bu kayıt hangi periyottaki yapıları ne kadar zorlar?" sorusunun cevabı görülür.
Aşağıdaki animasyon bu fikri adım adım gösteriyor. Aynı yer ivmesi, periyodu 0,05 s'den 4 s'ye kadar artan TSD sistemlere uygulanıyor. Her sistemin en büyük tepkisi, sağdaki grafiğe bir nokta olarak ekleniyor. Bu noktaların birleşimi kaydın tepki spektrumudur.
Tepki spektrumunun oluşumunu gösteren animasyon
Pazarcık kaydı yaklaşık 0,08–0,2 s aralığında 2 g'yi aşan spektral ivmeler üretiyor. Bu, az katlı ve rijit yapılar için çok büyük bir talep demek. 1 s civarında ise spektral ivme yaklaşık 0,5 g'ye iniyor.
Tasarım spektrumu ise yönetmeliğin, belirli bir yer ve deprem düzeyi için öngördüğü hedef spektrumdur. Türkiye'de bu spektrum TBDY 2018'e göre, AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları İnteraktif Web Uygulaması'ndan alınan SS ve S1 değerleri ve yerel zemin sınıfı ile oluşturulur. Zaman tanım alanında analizde kullanılacak kayıtlar bu tasarım spektrumuna göre seçilir ve ölçeklendirilir.
Deprem kayıtları nereden elde edilir?
Başlıca açık veri kaynakları şunlardır:
| Kaynak | Kapsam | Not |
|---|---|---|
| AFAD TADAS | Türkiye Ulusal Kuvvetli Yer Hareketi Ağı | Türkiye kayıtları için birincil kaynak |
| ESM (Engineering Strong-Motion Database) | Avrupa ve Orta Doğu | İşlenmiş kayıt ve flatfile sunar |
| PEER NGA-West2 | Dünya genelinde sığ kabuk depremleri | Tek tip işlenmiş kayıt ve geniş üst veri (Ancheta vd., 2014) |
| CESMD | ABD ve dünya | USGS ve California Geological Survey verileri |
| K-NET / KiK-net (NIED) | Japonya | Yoğun istasyon ağı |
| FDSN web servisleri | Dünya genelinde ağlar (EarthScope/IRIS, ORFEUS, GFZ, KOERI vb.) | Standart arayüzle ham dalga formu |
Bu kaynakların nasıl aranacağını ve hangi kriterlerin kullanılacağını Deprem Kaydı Nasıl Aranır? yazısında anlatıyoruz.
Ham kayıt neden doğrudan kullanılmaz?
Ham ivme kaydı mühendislik analizine girmeden önce bir dizi işlemden geçer. Bunun nedeni, cihaz ve ortam kaynaklı gürültünün özellikle integral alınırken (hız ve yer değiştirme hesaplanırken) büyüyerek gerçekçi olmayan sonuçlar üretmesidir. Tipik işleme adımları şunlardır (Boore ve Bommer, 2005; Douglas ve Boore, 2011):
- Birim dönüşümü ve cihaz düzeltmesi: sayısal sayımlar (counts) fiziksel birime çevrilir, gerekiyorsa cihaz tepkisi giderilir.
- Ortalama ve doğrusal eğilim (trend) giderme: kaydın sıfır çizgisindeki kaymalar ortadan kaldırılır.
- Uç sönümleme (tapering): kaydın başı ve sonu yumuşak şekilde sıfıra indirilir.
- Sinyal/gürültü oranı (SNR) analizi: depremden önceki gürültü penceresi ile sinyal karşılaştırılır ve kullanılabilir frekans aralığı belirlenir.
- Bant geçiren filtreleme: genellikle Butterworth filtresiyle, SNR analizine göre seçilen alçak ve yüksek köşe frekanslarında filtre uygulanır.
- Taban çizgisi (baseline) düzeltmesi: hız ve yer değiştirme serilerindeki kaymayı önlemek için polinom ya da benzeri düzeltmeler yapılır.
- Kontroller: son yer değiştirmenin makul olup olmadığı, en büyük değerlerin tutarlılığı gibi kalite kontrolleri yapılır.
Sinyal/gürültü analizinde, depremden önceki kayıt parçasının (gürültü) frekans içeriği deprem sinyaliyle karşılaştırılır. Sinyalin gürültüden belirgin şekilde büyük olduğu bant korunur, dışı filtreyle atılır:
Sinyal ve gürültünün Fourier genlikleri ve filtre bandı
İşlemenin etkisi en açık şekilde yer değiştirmede görülür. Aynı kayıt hiç filtrelenmeden iki kez integre edildiğinde birkaç metrelik, gerçekçi olmayan bir kayma ortaya çıkar. Filtre ve taban çizgisi düzeltmesinden sonra yer değiştirme sıfır etrafında salınır:
İşlenmemiş ve işlenmiş kayıttan hesaplanan yer değiştirme
:::note Bir uyarı: kalıcı yer değiştirme Fay kırılmasına çok yakın istasyonlarda yer gerçekten kalıcı olarak yer değiştirebilir (fling step). Yüksek geçiren filtre bu kalıcı ötelenmeyi de siler ve sıfır fazlı filtre, sağdaki grafikte depremden hemen önce görülen yapay bir hareket üretebilir. Kalıcı yer değiştirmenin önemli olduğu çalışmalarda GNSS ölçümleriyle karşılaştırma ya da özel işleme yöntemleri gerekir. :::
:::warning Kullanılabilir periyot aralığına dikkat Yüksek geçiren filtrenin köşe frekansı, kaydın güvenilir olduğu en uzun periyodu sınırlar. Uzun periyotlu bir yapı için seçilen kaydın bu sınırı yapının ilgilendiği periyot aralığını kapsamalıdır. Bu bilgi PEER ve ESM gibi veri tabanlarında her kayıt için ayrıca verilir. :::
USGS'in açık kaynak gmprocess yazılımı (Hearne vd., 2019) bu adımları otomatik ve tekrarlanabilir şekilde uygulayan yaygın bir referanstır.
GMotion Studio ile kayıt işleme
GMotion Studio, yukarıdaki adımları tarayıcıda tek bir arayüzde toplar. Aşağıdaki adımlar 6 Şubat 2023 Pazarcık (Mw 7,8) depreminin KOERI ağındaki KHMN istasyonu kaydı üzerinden gösterilmiştir. Kayıt FDSN üzerinden alınmıştır.
1. Kaydı yükleyin
Kayıt arama panelinden (kenar çubuğunda Kayıtlar) indirdiğiniz kayıtlar ya da Sinyaller sekmesindeki Sinyal Yükle düğmesiyle eklediğiniz kendi dosyalarınız (miniSEED, AFAD ASC, PEER AT2, COSMOS, K-NET/KiK-net, SAC, metin ve CSV) Yüklenenler listesinde görünür. Bir kayda tıkladığınızda Kayıt analizi > Zaman Serisi sekmesinde ivme, hız ve deplasman serileri ile PGA, PGV, PGD, Arias şiddeti ve önemli süre kartları açılır.
Yüklenen kayıtlar listesi ve işlenmemiş KHMN kaydının ölçü kartları
İşlenmemiş kayıtta PGD kartı 551 cm gösteriyor; deplasman kayıt boyunca tek bir yöne kayıyor. Bu, yazının başında anlatılan taban çizgisi kaymasının tipik görüntüsüdür ve kaydın bu haliyle kullanılamayacağını gösterir.
2. İşleme sihirbazını açın
Kenar çubuğunda Sinyal İşleme sekmesine geçin. Bant geçiren filtre adımında SNR'a göre (önerilen) seçeneğini işaretleyip Sihirbazı Aç düğmesine basın. Sihirbaz, P dalgası varışından önceki bölümü gürültü penceresi olarak alır ve her bileşen için sinyal/gürültü oranını (SNR) hesaplar.
- Öner düğmesi, SNR eşiğine göre alçak ve yüksek kesim frekanslarını önerir (gmprocess yöntemi). Yatay bileşenler ortak köşe frekansı kullanır.
- Taban çizgisi listesinden polinom (deplasmana), PRISM ya da doğrusal düzeltme seçilebilir.
- Deplasmanı kararlı tut kutusu, uzun periyotlu kaymayı bastırmak için alçak kesimi gerektiği kadar yükseltir.
- Alttaki İvme, Hız, Deplasman, Fourier ve Sa sekmeleri, işlenmemiş ve işlenmiş kaydı üst üste gösterir.
İşleme sihirbazı: taban çizgisi ayarları, kaydın değerlendirmesi ve bileşenlere göre önerilen kesim frekansları
İşleme sihirbazı: bileşenlere göre SNR eğrileri ve işlem öncesi/sonrası deplasman
Soldaki grafikte her bileşenin frekansa göre SNR eğrisi, dikey kesikli çizgiler de seçilen kesim frekansları görülür. Sağdaki grafikte gri çizgi işlenmemiş deplasmanı, turuncu çizgi işlenmiş deplasmanı gösterir. Kayma ortadan kalkmış, deplasman sıfır çevresinde salınıyor. Sihirbaz kaydı ayrıca "Kontrol et" gibi bir değerlendirmeyle işaretler ve hangi periyoda kadar güvenilir olduğunu yazar (bu örnekte yaklaşık 35 s). Uygula düğmesiyle işlem kayda uygulanır.
Çok sayıda kaydınız varsa Sinyal İşleme sekmesinin üstünde Etkin kayıt yerine Birden çok kayıt seçeneğine geçip SNR'a göre işle ile aynı işlemi tüm kayıtlara birden uygulayabilirsiniz.
3. Enerji ve süre ölçülerine bakın
İşlenmiş kayıt için Kayıt analizi > Enerji sekmesi Arias şiddetini, Husid grafiğini ve D5-75, D5-95 önemli sürelerini gösterir.
Enerji sekmesi: Arias şiddeti, Husid grafiği ve önemli süreler
İşlemden sonra PGD yaklaşık 63 cm'ye iner, D5-95 önemli süresi 47 s olarak hesaplanır. Spektrum sekmesinde de tepki spektrumları ve iki yatay bileşen için RotD50/RotD100 hesaplanır. Grafikleri PNG ya da SVG olarak, değerleri Excel dosyası olarak dışa aktarabilirsiniz.
Özet
- Deprem kaydı, zemin hareketinin zamana bağlı ölçümüdür ve genellikle iki yatay, bir düşey bileşenden oluşur.
- Kaydın değeri büyük ölçüde üst verisine bağlıdır: büyüklük, uzaklık, fay mekanizması ve zemin.
- PGA tek başına yeterli değildir. Tepki spektrumu, Arias şiddeti ve önemli süre birlikte değerlendirilmelidir.
- Ham kayıt, filtreleme ve taban çizgisi düzeltmesi gibi işlemlerden geçmeden analizde kullanılmamalıdır.
Deprem kaydı aramayı Deprem Kaydı Nasıl Aranır?, TBDY 2018'e göre kayıt seçimini TBDY 2018'e Göre Deprem Kaydı Seçimi ve Ölçeklendirme, ölçeklemeyi de Deprem Kaydı Ölçekleme yazısında ele alıyoruz.
Kaynaklar
- Arias, A. (1970). A measure of earthquake intensity. In R. J. Hansen (Ed.), Seismic Design for Nuclear Power Plants. MIT Press.
- Trifunac, M. D. ve Brady, A. G. (1975). A study on the duration of strong earthquake ground motion. Bulletin of the Seismological Society of America, 65(3), 581–626.
- Boore, D. M. ve Bommer, J. J. (2005). Processing of strong-motion accelerograms: needs, options and consequences. Soil Dynamics and Earthquake Engineering, 25(2), 93–115.
- Boore, D. M. (2010). Orientation-independent, nongeometric-mean measures of seismic intensity from two horizontal components of motion. Bulletin of the Seismological Society of America, 100(4), 1830–1835.
- Douglas, J. ve Boore, D. M. (2011). High-frequency filtering of strong-motion records. Bulletin of Earthquake Engineering, 9, 395–409.
- Kayıt verisi: Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü (KOERI), KO ağı, istasyon KHMN. eida.koeri.boun.edu.tr
- Ancheta, T. D. vd. (2014). NGA-West2 Database. Earthquake Spectra, 30(3), 989–1005.
- Hearne, M. vd. (2019). gmprocess. U.S. Geological Survey Software Release. github.com/usgs/groundmotion-processing
- AFAD, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Resmî Gazete, 18 Mart 2018, Sayı 30364.
- AFAD TADAS: tadas.afad.gov.tr
- ESM: esm-db.eu
- PEER NGA-West2: ngawest2.berkeley.edu