Deprem Kaydı Ölçekleme: Yöntemler, Ölçek Katsayısı ve Saçılım
· Muhammed Sural · Deprem Kayıtları
Bir deprem kaydını ölçeklemek ne demek, neyi değiştirir, neyi değiştirmez? PGA'ya, Sa(T1)'e ve periyot aralığına göre ölçeklemeyi 11 gerçek kayıt üzerinde karşılaştırıyor, ölçek katsayısının ne zaman fazla büyük olduğunu tartışıyoruz.
Zaman tanım alanında analiz için seçtiğiniz kayıtlar, sahanız için beklenen sarsıntıyla nadiren birebir aynı şiddettedir. Bu yüzden kayıtlar hedef spektruma göre ölçeklenir. Ölçekleme basit bir çarpma işlemidir, ama katsayının nasıl bulunduğu analiz sonuçlarını doğrudan etkiler. TBDY 2018'in kayıt seçimi ve ölçekleme kurallarını TBDY 2018'e Göre Deprem Kaydı Seçimi ve Ölçeklendirme yazısında anlatmıştık. Burada kuralların arkasındaki yöntemlere odaklanıyoruz: katsayı nasıl hesaplanır, hangi yöntem neyi iyi yapar ve katsayı ne zaman fazla büyüktür?
Ölçekleme neyi değiştirir, neyi değiştirmez?
Genlik ölçeklemesinde (amplitude scaling) kaydın her noktası aynı ölçek katsayısıyla (SF) çarpılır. Ölçekleme doğrusal bir işlem olduğu için, kayıttan hesaplanan büyüklüklerin çoğu da aynı oranda değişir:
- PGA, PGV, PGD ve her periyottaki spektral ivme SF ile çarpılır.
- Arias şiddeti ivmenin karesine bağlı olduğu için SF² ile çarpılır.
- Kuvvetli hareket süresi (D5-75, D5-95) değişmez, çünkü Husid eğrisinin biçimi aynı kalır.
- Frekans içeriği ve spektrumun biçimi değişmez. Logaritmik eksende spektrum yalnızca yukarı ya da aşağı kayar.
Aşağıdaki animasyonda 6 Şubat 2023 Pazarcık depreminin KO.KHMN istasyonundaki kuzey-güney bileşenini 0,5 ile 2 arasında değişen katsayılarla ölçekliyoruz. Sarı bant D5-95 aralığıdır ve hiç kıpırdamaz. Spektrum ise biçimini koruyarak kayar.
KO.KHMN kaydının 0,5 ile 2 arasında ölçeklenmesi: ivme kaydı, spektrum ve değişen ya da değişmeyen büyüklükler
Bu özellik ölçeklemenin hem gücü hem de sınırıdır. Kaydın biçimi korunduğu için gerçek bir deprem kaydı olarak kalır. Ama süre ve frekans içeriği de korunduğu için, küçük bir depremin kısa ve yüksek frekanslı kaydı büyütülünce büyük bir depremin kaydına dönüşmez. Bu konuya aşağıda yeniden döneceğiz.
Ölçek katsayısı nasıl hesaplanır?
Ölçek katsayısı, kaydın spektrumunu hedef spektruma yaklaştıran çarpandır. Yaklaştırmanın hangi periyotta ya da hangi aralıkta yapılacağı yönteme göre değişir. En sık kullanılan üç yaklaşım şunlardır.
1. PGA'ya göre ölçekleme
Kaydın en büyük yer ivmesi (PGA), hedef spektrumun sıfır periyottaki değerine eşitlenir:
Eski uygulamalarda sık kullanılırdı. Hesabı kolaydır ama yapının periyodunu hiç dikkate almaz. Kaydın spektrum biçimi hedeften farklıysa, yapının periyodunda kayıt hedefin çok altında ya da çok üstünde kalabilir.
2. Sa(T1)'e göre ölçekleme
Kaydın yapının birinci doğal titreşim periyodu T1'deki spektral ivmesi, hedef spektrumun aynı periyottaki değerine eşitlenir:
Shome ve arkadaşları (1998), bu yaklaşımın doğrusal olmayan yapı tepkilerindeki saçılımı belirgin şekilde azalttığını ve aynı doğruluğa daha az kayıtla ulaşılabildiğini göstermiştir. Zayıf yanı, tek bir periyoda bakmasıdır. Yapı hasar gördükçe periyodu uzar, yüksek modlar ise daha kısa periyotlarda çalışır. Kaydın T1 dışındaki davranışı kontrol edilmez.
3. Periyot aralığında en küçük kareler
Katsayı, belirli bir periyot aralığında kayıt ile hedef arasındaki farkı en aza indirecek şekilde seçilir. Fark logaritmik ölçekte alınırsa (yani oranların logaritması), sonuç kapalı bir formüle iner. Katsayı, aralıktaki hedef/kayıt oranlarının geometrik ortalamasıdır:
Aralık genellikle yönetmeliğin kontrol aralığıyla aynı seçilir: TBDY 2018'de 0,2T1 – 1,5T1, ASCE 7-22'de 0,2T – 2,0T. Bu yöntem hem yapı periyodunu hem de periyot uzamasını ve yüksek modları kapsayan bir bölgeyi aynı anda dikkate alır.
:::info Ortalama spektral ivme: Sa_avg Son yıllarda sıkça kullanılan ortalama spektral ivme Sa_avg(T1), T1 çevresindeki birkaç periyottaki spektral ivmelerin geometrik ortalamasıdır. Sa_avg'ye göre ölçekleme, yukarıdaki üçüncü yöntemin bir türüdür. Eads, Miranda ve Lignos (2015) ile Kohrangi ve arkadaşları (2017), Sa_avg'nin göçme ve hasar tahmininde tek periyottaki Sa'ya göre daha iyi bir şiddet ölçüsü olduğunu göstermiştir. :::
Aynı kayıt, üç farklı katsayı
Yöntemler arasındaki farkı tek bir kayıtta görelim. Hedef, TBDY 2018'e Göre Deprem Kaydı Seçimi ve Ölçeklendirme yazısındaki örnek tasarım spektrumu: SS = 1,0, S1 = 0,28 ve zemin sınıfı ZC. Yapı periyodu T1 = 0,8 s. Kayıt, 30 Ekim 2020 Sisam depreminin KOERI ağındaki GMLD istasyonundan; iki yatay bileşenin geometrik ortalama spektrumunu kullanıyoruz.
Sisam 2020 GMLD kaydının PGA'ya, Sa(T1)'e ve periyot aralığına göre ölçeklenmiş spektrumları
Aynı kayıt için üç yöntem üç farklı katsayı veriyor: PGA'ya göre 2,43, Sa(T1)'e göre 1,18 ve aralıkta en küçük karelerle 1,85. En büyük ile en küçük katsayı arasında iki kattan fazla fark var. Bu kayıtta spektrumun 0,5 – 0,6 s civarında bir tepesi var. Sa(T1) yöntemi T1'de hedefe tam oturuyor ama aralığın kısa periyot tarafında kaydı hedefin belirgin şekilde altında bırakıyor. PGA yöntemi ise kaydı aralığın büyük kısmında hedefin üstüne taşıyor. Aralıkta en küçük kareler ikisinin arasında, aralık boyunca hedefin etrafında dengeli bir sonuç veriyor.
Kayıt takımında saçılım
Tek kayıt yerine kayıt takımına bakınca yöntemlerin asıl farkı ortaya çıkar. Aşağıda aynı hedefe göre 11 kaydı üç yöntemle ölçekledik. Kayıtlar, KOERI'nin FDSN veri servisinden indirdiğimiz, Türkiye ve çevresindeki 8 depreme ait 11 kayıttır; aynı kayıtları TBDY 2018'e Göre Deprem Kaydı Seçimi ve Ölçeklendirme yazısında da kullandık. Bu kez TBDY'nin SRSS ve 1,3 kuralını değil, her kaydın geometrik ortalama spektrumunu doğrudan Sae'ye oturtuyoruz; amacımız yalnızca yöntemleri karşılaştırmak. Alt grafik, her periyotta 11 kaydın spektral ivmelerinin logaritmik standart sapmasını (σ ln Sa) gösteriyor. Bu değer ne kadar küçükse, ölçeklenmiş kayıtlar o periyotta birbirine o kadar yakındır.
11 kaydın PGA, Sa(T1) ve aralıkta en küçük kareler yöntemleriyle ölçeklenmiş spektrumları ve periyoda göre saçılım
Sonuçlar beklentiyle uyumlu. Tablodaki değerler, seçilen periyotlardaki saçılımdır (σ ln Sa):
| Yöntem | T1 = 0,8 s | 0,16 – 1,2 s ortalaması | T = 0,1 s | T = 3 s |
|---|---|---|---|---|
| PGA'ya göre | 0,38 | 0,31 | 0,28 | 0,89 |
| Sa(T1)'e göre | ≈ 0 | 0,34 | 0,55 | 0,81 |
| Aralıkta en küçük kareler | 0,25 | 0,24 | 0,41 | 0,88 |
- Her yöntem, katsayıyı belirlediği yerde en iyisidir. PGA yöntemi çok kısa periyotlarda, Sa(T1) yöntemi tam T1'de, en küçük kareler ise kontrol aralığının genelinde en düşük saçılımı veriyor.
- Kontrol aralığının ortalamasında en düşük saçılım aralıkta en küçük karelerle elde ediliyor. Bu nedenle yönetmeliklerin aralık tabanlı kontrolleriyle en uyumlu yöntem budur.
- 2 – 4 s gibi aralığın çok dışındaki periyotlarda saçılım her yöntemde büyük. Hiçbir ölçekleme yöntemi kaydın spektrum biçimini değiştiremez. Uzun periyotları da kapsamak gerekiyorsa çözüm, uygun biçimli kayıt seçmektir.
Ölçek katsayısı ne zaman fazla büyüktür?
TBDY 2018 ve ASCE 7-22 ölçek katsayısı için bir üst sınır vermez. Ancak büyük katsayılar konusunda literatür uzun süredir uyarıyor:
- Kayıttaki gürültü de aynı katsayıyla büyür.
- Küçük bir depremin kaydı, büyük bir depremden daha kısa sürer ve frekans içeriği farklıdır. Ölçekleme bunları değiştirmez, dolayısıyla büyütülmüş kayıt, hedeflenen büyüklükteki bir depremi temsil etmez.
- Luco ve Bazzurro (2007), büyük katsayılarla ölçeklenmiş kayıtların doğrusal olmayan analizlerde sistematik olarak sapmalı (bias) ötelemeler üretebildiğini göstermiştir. Bu sapmanın önemli bir kısmı, ölçeklenen kaydın spektrum biçiminin hedefin biçiminden farklı olmasından kaynaklanır. Baker ve Cornell (2006) da spektrum biçiminin kayıt seçimindeki önemini vurgular.
Uygulamada ölçek katsayılarının yaklaşık 0,25 – 4 aralığında tutulması sık rastlanan bir pratiktir. Bu bir yönetmelik kuralı değil, bir kontrol noktasıdır. Aşağıda 11 kaydın en küçük kareler katsayılarını görüyorsunuz.
11 kaydın ölçek katsayıları ve katsayı büyüklüğü ile spektrum biçimi uyumsuzluğu arasındaki ilişki
Bu kayıtlar senaryoya göre değil, yöntemi göstermek için seçildi. Sonuç da bunu açıkça gösteriyor: yalnızca iki kayıt (Pazarcık KHMN ve Sisam GMLD) 4'ün altında kalıyor. Mw 6,1 – 6,3 depremlerin altı kaydı 6 ile 28 arasında katsayı istiyor. Bu kayıtlar, tasarım spektrumunun temsil ettiği şiddetteki bir sarsıntı için uygun değil ve bir projede başka kayıtlarla değiştirilmeleri gerekir.
Sağdaki grafik ikinci bir noktayı gösteriyor. Katsayının büyüklüğü ile biçim uyumu aynı şey değildir. Elbistan depreminin ARPRA kaydının katsayısı görece küçük (6,5), ama spektrum biçimi hedeften en uzak olan kayıt da bu. Tersine, bazı küçük deprem kayıtlarının biçimi hedefe oldukça yakın. Bu yüzden kayıt seçerken ikisini birlikte kontrol etmek gerekir: katsayı makul aralıkta mı ve ölçeklenmiş spektrum aralık boyunca hedefe ne kadar yakın?
:::tip Katsayıları küçük tutmanın yolu seçimdir Ölçekleme, iyi seçilmiş kayıtlara uygulandığında işe yarar. Büyük katsayılardan kaçınmanın en etkili yolu, kayıt aramasını baştan senaryoya göre yapmaktır: hedefe yakın büyüklük ve uzaklık, benzer zemin koşulları ve hedefe benzeyen spektrum biçimi. Ayrıntılar için Deprem Kaydı Nasıl Aranır? yazısına bakabilirsiniz. :::
Takım ölçekleme: tek tek değil, birlikte
Yönetmelikler her kaydın tek başına hedefe uymasını değil, ölçeklenmiş kayıtların ortalamasının hedefi sağlamasını ister. TBDY 2018'de üç boyutlu analiz için koşul, SRSS spektrumlarının ortalamasının 0,2Tp – 1,5Tp aralığında tasarım spektrumunun 1,3 katından küçük olmamasıdır. Bu nedenle pratikte iki adım uygulanır:
- Her kayıt için yukarıdaki yöntemlerden biriyle (genellikle aralıkta en küçük kareler) bir katsayı bulunur.
- Ortalama, aralığın bir yerinde koşulu sağlamıyorsa tüm katsayılar aynı ortak çarpanla artırılır.
Üç boyutlu analizde bir kaydın iki yatay bileşeni her zaman aynı katsayıyla çarpılır, böylece bileşenler arasındaki gerçek oran korunur. Bu adımların gerçek kayıtlarla animasyonunu ve ölçek katsayısı tablosunu TBDY 2018 yazısında bulabilirsiniz. İki yatay bileşenin tek bir spektrumda nasıl birleştirildiğini (SRSS, geometrik ortalama, RotD50, RotD100) ise RotD50 ve RotD100 yazısında anlattık.
Ölçekleme mi, spektral uyuşum mu?
Genlik ölçeklemesinin alternatifi spektral uyuşumdur (spectral matching). Bu yöntemde kaydın frekans içeriği değiştirilerek spektrumu hedefe çok yaklaştırılır. Saçılım neredeyse ortadan kalkar ve daha az kayıtla ortalama hedef sağlanabilir. Bunun karşılığında kayıt artık doğal bir kayıt değildir ve kayıttan kayda gerçekten var olan değişkenlik de kaybolur. Bu durum, ortalama tepkiyi tahmin etmek için genellikle kabul edilebilirken, tepkinin dağılımını ya da göçme olasılığını incelemek için uygun olmayabilir. Spektral uyuşum uygulanıyorsa PGV ve süre gibi büyüklüklerin ne kadar değiştiği kontrol edilmelidir.
Kontrol listesi
- Hedef spektrumu ve yapı periyodunu (T1 ya da Tp) belirleyin.
- Yönetmeliğin kontrol aralığını hesaplayın: TBDY 2018 için 0,2Tp – 1,5Tp, ASCE 7-22 için 0,2T – 2,0T.
- Her kayıt için aralıkta en küçük kareler (ya da Sa_avg) ile bir katsayı bulun.
- Katsayıları kontrol edin. 0,25 – 4 aralığının dışındaki kayıtları ve spektrum biçimi hedefe uzak kalan kayıtları değiştirmeyi düşünün.
- Gerekirse ortak çarpanla ortalama koşulunu sağlayın.
- Bir kaydın iki yatay bileşenini aynı katsayıyla çarpın.
- Katsayıları, ortalama spektrum grafiğini ve kontrol sonuçlarını raporlayın.
GMotion Studio'da ölçekleme
GMotion Studio, bu yazıdaki yöntemleri tarayıcıda uygulamanızı sağlar. Aşağıdaki örnekte TBDY 2018'e göre kayıt seçimi yazısındaki ZC tasarım spektrumu ve aynı 13 kayıt kullanılmıştır.
1. Ölçekleme yöntemini seçin
Kenar çubuğunda Ölçekleme sekmesini açın ve kullanılacak kayıtları listeden işaretleyin. Hedef spektrumu (önce Yönetmelik sekmesinden eklenmiş olmalı) seçtikten sonra yöntemi belirleyin:
- Genlik: her kayıt için tek bir katsayı hesaplanır. Ölçek ölçütü olarak Spektrum uyumu (bir periyotta ya da bir periyot aralığında logaritmik en küçük kareler) ya da Sa_avg(T1) seçilebilir. Sa_avg için varsayılan tanım Kohrangi vd. (2017): 0,2T1 – 1,5T1 arasında 10 periyot. Eads vd. (2015) tanımı (0,2T1 – 3T1, 0,01 s adım) ve kullanıcı tanımlı aralık da seçilebilir.
- Kayıt takımı: her kayıt çifti, birleşik spektrumuna (SRSS, geometrik ortalama ya da RotD50) göre tek bir katsayı alır ve takımın ortalaması hedefe getirilir.
- Yönetmeliğe göre: TBDY 2018 ya da ASCE 7-22 kurallarıyla basit ölçekleme veya spektral uyuşum.
- Spektral eşleştirme ve Enerji esaslı seçim de aynı panelden yürütülür.
Her yöntemde SF min ve SF max ile ölçek katsayısına alt ve üst sınır verilebilir (varsayılan 0,25 – 4).
2. Ölçek katsayısı sınırının etkisini görün
Aynı 13 kayıt, aynı hedef ve aynı Tp = 0,8 s ile TBDY 2018 §2.5.2'ye göre 3B basit ölçekleme bu kez SF max = 4 ile çalıştırıldı.
SF max = 4 ile TBDY 2018 basit ölçekleme: ortalama spektrum hedefin altında kalıyor
Sınır olmadan uygun çıkan set, katsayılar 4 ile sınırlanınca UYGUN DEĞİL sonucunu veriyor: ortalama spektrumun hedefe oranı en küçük 0,464'e düşüyor, gerekli değer ise 1,30. Sarı uyarı bazı katsayıların sınıra takıldığını söylüyor. Yani bu kayıtlar ancak çok büyük katsayılarla hedefe ulaşabiliyordu. Doğru çözüm sınırı kaldırmak değil, daha güçlü kayıtlar seçmektir.
3. Kayıt takımı ölçeklemesinde katsayıları okuyun
Kayıt takımı yönteminde T1 = 0,8 s, oran 0,9, SRSS çift spektrumu ve SF 0,25 – 4 ile aynı kayıtlar ölçeklendi.
Kayıt takımı ölçeklemesi: karar özeti ve kayıt başına istenen ve uygulanan ölçek katsayıları
Ölçek Katsayıları tablosu her kayıt için istenen ve uygulanan katsayıyı, katsayının sınır içinde mi kaldığını (ARALIKTA ya da SINIRLANDI), uyum kalitesini ve en büyük hatayı gösterir. Bu örnekte 13 kaydın 11'i sınıra takıldı; istenen katsayıların bir kısmı 10'un üzerinde. Üstteki karar özeti, takımın ortalama spektrumunun hedefin %90'ının altında kaldığını ve setin KALDI sonucunu aldığını yazar.
Ölçeklenmiş kayıtları tablodaki düğmelerle OpenSees, SAP2000/ETABS, AT2 ya da CSV biçiminde tek tek, Tümünü ZIP indir ile de toplu olarak dışa aktarabilirsiniz.
Özet
- Genlik ölçeklemesi kaydın biçimini, süresini ve frekans içeriğini korur. PGA, PGV ve spektral ivmeler SF ile, Arias şiddeti SF² ile çarpılır.
- PGA'ya göre ölçekleme yapı periyodunu dikkate almaz. Sa(T1)'e göre ölçekleme tek bir periyotta saçılımı sıfırlar. Periyot aralığında en küçük kareler, yönetmeliklerin kontrol aralığında en dengeli sonucu verir.
- Yönetmelikler katsayıya üst sınır koymaz, ama büyük katsayılar sapmalı sonuçlara yol açabilir. Katsayıları makul aralıkta tutmanın en iyi yolu, senaryoya uygun kayıt seçmektir.
- Katsayının büyüklüğü ve spektrum biçimi uyumu ayrı kontrollerdir. İkisine de bakın.
Kaynaklar
- AFAD (2018). Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, madde 2.5. Resmî Gazete, 18 Mart 2018, Sayı 30364.
- ASCE (2022). Minimum Design Loads and Associated Criteria for Buildings and Other Structures (ASCE/SEI 7-22), Chapter 16.
- NIST (2011). Selecting and Scaling Earthquake Ground Motions for Performing Response-History Analyses (NIST GCR 11-917-15).
- Shome, N., Cornell, C. A., Bazzurro, P. ve Carballo, J. E. (1998). Earthquakes, records, and nonlinear responses. Earthquake Spectra, 14(3), 469–500.
- Baker, J. W. ve Cornell, C. A. (2006). Spectral shape, epsilon and record selection. Earthquake Engineering & Structural Dynamics, 35(9), 1077–1095.
- Luco, N. ve Bazzurro, P. (2007). Does amplitude scaling of ground motion records result in biased nonlinear structural drift responses? Earthquake Engineering & Structural Dynamics, 36(13), 1813–1835.
- Watson-Lamprey, J. ve Abrahamson, N. (2006). Selection of ground motion time series and limits on scaling. Soil Dynamics and Earthquake Engineering, 26(5), 477–482.
- Eads, L., Miranda, E. ve Lignos, D. G. (2015). Average spectral acceleration as an intensity measure for collapse risk assessment. Earthquake Engineering & Structural Dynamics, 44(12), 2057–2073.
- Kohrangi, M., Bazzurro, P., Vamvatsikos, D. ve Spillatura, A. (2017). Conditional spectrum-based ground motion record selection using average spectral acceleration. Earthquake Engineering & Structural Dynamics, 46(10), 1667–1685.
- Arias, A. (1970). A measure of earthquake intensity. Seismic Design for Nuclear Power Plants, MIT Press, 438–483.
- Kayıt verisi: KOERI, KO ağı (FDSN veri servisi). eida.koeri.boun.edu.tr