TBDY 2018'e Göre Deprem Kaydı Seçimi ve Ölçeklendirme

· Muhammed Sural · Deprem Kayıtları

Zaman tanım alanında analiz için kaç kayıt gerekir, aynı depremden en fazla kaç kayıt alınabilir, kayıtlar nasıl ölçeklendirilir? TBDY 2018 madde 2.5'in kayıt seçimi, basit ölçeklendirme ve spektral uyuşum kurallarını adım adım açıklıyoruz.

Zaman tanım alanında doğrusal olmayan analiz, bir yapının deprem davranışını en gerçekçi şekilde inceleme yollarından biridir. Ancak analiz sonuçları, kullanılan deprem kayıtları kadar güvenilirdir. Bu yazıda Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin (TBDY 2018) madde 2.5'te tanımladığı kayıt seçimi ve ölçeklendirme kurallarını anlatıyoruz. Deprem kayıtlarının temel kavramlarını Deprem Kayıtları Nedir?, kayıt arama kriterlerini Deprem Kaydı Nasıl Aranır? yazısında bulabilirsiniz.

:::info Not Bu yazı yönetmeliğin özet bir anlatımıdır. Proje uygulamasında her zaman TBDY 2018'in Resmî Gazete'de yayımlanan güncel metnini esas alın. :::

Önce hedef: tasarım spektrumu

Kayıt seçimi bir hedefe göre yapılır. TBDY 2018'de bu hedef, madde 2.3.4'te tanımlanan yatay elastik tasarım spektrumudur (ya da madde 2.4.1'e göre sahaya özel olarak belirlenen spektrum). Spektrum, AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları İnteraktif Web Uygulaması'ndan alınan kısa periyot ve 1 saniye periyot harita spektral ivme katsayıları (SS, S1), ilgili deprem yer hareketi düzeyi (DD-1, DD-2, DD-3, DD-4) ve yerel zemin sınıfına göre belirlenen katsayılarla oluşturulur.

Kayıtların hangi periyot aralığında hedefe uyması gerektiğini ise yapının hâkim periyodu belirler. TBDY'de bu periyot Tp ile gösterilir: binanın göz önüne alınan deprem doğrultusundaki hâkim doğal titreşim periyodu.

Aşağıdaki grafik örnek bir proje için tasarım spektrumunu gösteriyor: SS = 1,0, S1 = 0,28 ve zemin sınıfı ZC. Bu durumda yerel zemin katsayıları FS = 1,2 ve F1 = 1,5 olur. Tasarım spektral ivme katsayıları SDS = SS·FS ve SD1 = S1·F1 ile bulunur, köşe periyotları da TA = 0,2·SD1/SDS ve TB = SD1/SDS'dir. Yapının hâkim periyodunu Tp = 0,8 s kabul ettik.

Örnek TBDY 2018 yatay elastik tasarım spektrumu ve 1,3 katı

Mavi bant, kayıtların hedefe uymak zorunda olduğu 0,2Tp – 1,5Tp aralığıdır. Bu örnekte bu aralık 0,16 s ile 1,2 s arasındadır. Kırmızı kesikli çizgi ise üç boyutlu analizde ölçeklenmiş kayıtların SRSS ortalamasının altına inmemesi gereken sınırdır.

Madde 2.5.1: Kayıtların seçimi

Yönetmeliğin kayıt seçimine ilişkin temel kuralları şunlardır:

  • Kayıtlar, tasarım depremini kontrol eden deprem büyüklükleri, faya uzaklıklar, fay (kaynak) mekanizmaları ve yerel zemin koşulları dikkate alınarak seçilir.
  • Analizde en az 11 deprem kaydı (kayıt takımı) kullanılır. Üç boyutlu analizde her kayıt takımı iki yatay bileşenden oluşur.
  • Aynı depremden seçilen kayıt sayısı 3'ü geçemez. Bu kural, sonuçların tek bir depremin özelliklerine bağımlı kalmasını önler.
  • Yeterli sayıda uygun gerçek kayıt bulunamaması hâlinde yönetmeliğin izin verdiği koşullarda benzeştirilmiş (simüle) kayıtlar da kullanılabilir. Ayrıntılar için madde 2.5.1'e bakınız.

Buradaki "uyumlu" ifadesi sayısal bir aralık vermez. Pratikte hedef senaryonun büyüklüğüne yakın (örneğin ±0,5 Mw), benzer uzaklık aralığında ve projenin zemin sınıfına karşılık gelen Vs30 aralığında kayıtlar aranır. Bu senaryo idealde sahanın deprem tehlikesini en çok etkileyen kaynaktan, yani olasılıksal tehlike analizinin ayrıştırma (deaggregation) sonuçlarından okunur.

Madde 2.5.2: Basit ölçeklendirme

Seçilen kayıtların genlikleri, tasarım spektrumuyla uyumlu olacak şekilde sabit bir katsayıyla çarpılır. Kaydın biçimi değişmez, yalnızca genliği büyür ya da küçülür. Yönetmelik analiz türüne göre iki durum tanımlar:

Durum Kaydın spektrumu Ortalama spektrum koşulu (0,2Tp – 1,5Tp aralığında)
(a) Bir ve iki boyutlu analiz Her kaydın %5 sönümlü spektrumu Ortalama, tasarım spektrumundan küçük olmamalıdır
(b) Üç boyutlu analiz Her kayıt takımının iki yatay bileşen spektrumunun SRSS birleşimi Ortalama, tasarım spektrumunun 1,3 katından küçük olmamalıdır

Üç boyutlu analizde bir kayıt takımının iki yatay bileşeni aynı ölçek katsayısıyla çarpılır. Böylece iki bileşen arasındaki gerçek oran korunur.

SRSS birleşimi her periyotta şöyle hesaplanır:

$$ S_{SRSS}(T) = \sqrt{S_{a,1}(T)^2 + S_{a,2}(T)^2} $$

1,3 katsayısının nedeni, SRSS birleşiminin tek bir yatay bileşenden sistematik olarak büyük olmasıdır. İki eşit bileşen için SRSS, bileşenin yaklaşık √2 ≈ 1,41 katıdır. Bu nedenle hedef de yukarı çekilir.

Ölçek katsayısı nasıl bulunur?

Yönetmelik, sonucun sağlaması gereken koşulu tanımlar ama katsayının hangi yöntemle bulunacağını belirlemez. Yaygın bir yaklaşım şöyledir:

  1. Her kayıt için, 0,2Tp – 1,5Tp aralığında kaydın spektrumunu hedefe en iyi oturtan katsayı bulunur (örneğin logaritmik ortalama hatayı ya da en küçük kareler hatasını en aza indirerek).
  2. Ölçeklenmiş kayıtların ortalama spektrumu hesaplanır.
  3. Ortalama, aralığın herhangi bir periyodunda koşulu sağlamıyorsa tüm katsayılar ortak bir çarpanla artırılır.
  4. Çok büyük ya da çok küçük katsayılar kontrol edilir.

:::warning Aşırı ölçek katsayılarından kaçının Yönetmelik ölçek katsayısı için bir üst sınır vermez. Ancak çok büyük katsayılar (literatürde sıklıkla 0,25 – 4 aralığı dışı tartışmalı kabul edilir) kaydın gürültüsünü de büyütür ve büyüklük-uzaklık uyumunu bozar. Katsayılar aşırı çıkıyorsa daha uygun kayıtlar aramak genellikle daha iyi sonuç verir. Ölçek katsayısının hesaplanma yöntemlerini ve büyük katsayıların etkisini Deprem Kaydı Ölçekleme yazısında ayrıntılı anlatıyoruz. :::

Animasyon: 11 kaydın ölçeklendirilmesi

Aşağıdaki animasyonda bu adımları gerçek kayıtlarla uyguluyoruz. KOERI'nin FDSN servisinden, Türkiye ve çevresindeki 8 depremden 11 kayıt takımı indirdik. Aynı depremden en fazla 2 kayıt aldık, böylece TBDY'nin "en fazla 3" kuralı sağlanıyor. Her takımın iki yatay bileşeninin %5 sönümlü spektrumları SRSS ile birleştirildi ve yukarıdaki örnek tasarım spektrumuna göre ölçeklendirildi.

11 kaydın TBDY 2018 madde 2.5.2'ye göre basit ölçeklendirilmesini gösteren animasyon

Önce her kayıt kendi başına 0,2Tp – 1,5Tp aralığında hedefe oturtuluyor. Bu aşamada ortalama spektrum bazı periyotlarda 1,3 × Sae'nin altında kalıyor (en kötü noktada hedefin yaklaşık %85'i). Ardından tüm katsayılar aynı ortak çarpanla (1,17) artırılıyor ve ortalama aralığın her periyodunda koşulu sağlıyor.

Deprem İstasyon Dış merkez uzaklığı (km) PGA (g) Ölçek katsayısı
Pazarcık 2023 (Mw 7,8) KHMN 22,4 0,64 1,16
Elazığ 2020 (Mw 6,7) ARPRA 96,8 0,05 9,77
Sisam 2020 (Mw 7,0) GMLD 23,0 0,21 1,90
Sisam 2020 (Mw 7,0) KUSD 44,4 0,04 10,57
Midilli 2017 (Mw 6,3) GPNR 61,8 0,03 21,08
Düzce 2022 (Mw 6,1) SAUV 56,4 0,02 27,43
Marmara 2025 (Mw 6,2) BOTS 24,7 0,09 6,69
Marmara 2025 (Mw 6,2) MAEG 25,3 0,09 12,31
Sındırgı 2025 (Mw 6,1) BALB 33,7 0,03 18,96
Sındırgı 2025 (Mw 6,1) SOMA 48,0 0,03 22,23
Elbistan 2023 (Mw 7,5) ARPRA 155,9 0,07 6,86

:::danger Bu set gerçek bir projede kabul edilmezdi Koşul sağlandı, ama sağdaki çubuklara bakın: 11 kaydın 9'unun ölçek katsayısı 4'ün üzerinde, bazıları 20'yi aşıyor. Bu kayıtlar senaryoya göre aranmadı, yalnızca yöntemi göstermek için kolay erişilebilir kayıtlardan seçildi. Çoğu da zayıf (PGA < 0,1 g). Gerçek bir projede, Deprem Kaydı Nasıl Aranır? yazısında anlattığımız gibi hedef senaryoya yakın büyüklük, uzaklık ve zemin koşullarında daha güçlü kayıtlar aranmalı ve katsayılar makul aralıkta tutulmalıdır. :::

Madde 2.5.3: Spektral uyuşum

Basit ölçeklendirmenin alternatifi, kaydın frekans içeriğini değiştirerek spektrumunu hedefe yaklaştırmaktır. Buna spektral uyuşum (spectral matching) denir. Bu yöntemde dönüştürülen kayıtların spektrumlarının ortalaması, ilgili periyot aralığında tasarım spektrumundan küçük olmamalıdır.

Spektral uyuşum, kayıtlar arası saçılımı azaltır ve daha az kayıtla kararlı sonuç verir. Bununla birlikte bazı riskleri vardır:

  • Yakın fay kayıtlarındaki hız atımları (velocity pulse) bozulabilir ya da kaybolabilir.
  • PGV ve önemli süre (D5-75, D5-95) değişebilir.
  • Saçılımın yapay olarak azalması, talepte gerçekçi olmayan bir kesinlik izlenimi yaratabilir.

Bu nedenle uyuşum sonrası kayıtların PGV'si, atım içeriği ve önemli süresi orijinal kayıtla karşılaştırılmalıdır. Süre için Afshari ve Stewart (2016) modeli gibi tahmin denklemleri hedef senaryo ile kıyaslama yapmak için kullanılabilir.

Başka yönetmeliklerle kısa karşılaştırma

Yurt dışındaki projelerde ya da karşılaştırma amacıyla ASCE 7-22 kuralları da sıkça kullanılır:

Konu TBDY 2018 (madde 2.5) ASCE 7-22 (Bölüm 16.2)
En az kayıt sayısı 11 11
Aynı depremden en fazla kayıt 3 Sınır yok
Periyot aralığı 0,2Tp – 1,5Tp Yaklaşık 0,2T – 2,0T (ayrıntılı tanım yönetmelikte)
Yatay birleşim (3B) SRSS RotD100 (en büyük yön)
Basit ölçekleme koşulu Ortalama ≥ 1,3 × tasarım spektrumu Ortalama ≥ %90 × hedef (MCER)
Spektral uyuşum koşulu Ortalama ≥ tasarım spektrumu Ortalama ≥ %110 × hedef

Adım adım iş akışı

  1. Projenin tasarım spektrumunu oluşturun (konum, deprem düzeyi, zemin sınıfı).
  2. Yapının hâkim periyodunu (Tp) belirleyin ve 0,2Tp – 1,5Tp aralığını hesaplayın.
  3. Hedef senaryoyu tanımlayın: büyüklük, uzaklık, fay mekanizması, Vs30.
  4. Veri merkezlerinde aday kayıtları arayın ve senaryoya yakınlığa göre sıralayın.
  5. En az 11 kayıt takımı seçin. Aynı depremden en fazla 3 kayıt olduğunu kontrol edin.
  6. Kayıtları işleyin ve kullanılabilir periyot aralığının ilgilenilen aralığı kapsadığından emin olun.
  7. Basit ölçeklendirme ya da spektral uyuşum uygulayın.
  8. Ortalama spektrum koşulunu, ölçek katsayılarını ve (uyuşum varsa) PGV ile süre değişimini kontrol edip raporlayın.

GMotion Studio ile TBDY uyumlu kayıt seti

GMotion Studio bu iş akışının tamamını tarayıcıda yürütmenizi sağlar. Aşağıdaki örnekte FDSN üzerinden alınan, Türkiye'de 2017–2025 arasında olmuş Mw ≥ 6 depremlerin KOERI kayıtları kullanılmıştır. Kayıtlar önce SNR'a göre işlenmiştir.

1. Tasarım spektrumunu tanımlayın

Kenar çubuğunda Yönetmelik sekmesini açın. Yönetmelik olarak TBDY 2018'i seçin, Temel veri kipinde Ss ve S1 değerlerini, zemin sınıfını ve TL'yi girin. R, D ve I katsayıları azaltılmış spektrum için kullanılır. + Ekle düğmesine basınca spektrum bir grup altında listeye eklenir.

TBDY 2018 tasarım spektrumu: Ss = 1,0, S1 = 0,28, ZC zemin sınıfı

Bu örnekte Ss = 1,0, S1 = 0,28, zemin sınıfı ZC ve TL = 6 s girildi. Uygulama SDS = 1,200 ve SD1 = 0,420 değerlerini, TA ve TB köşe periyotlarını hesapladı. Mavi kesikli çizgi seçili kaydın spektrumudur; tasarım spektrumuyla karşılaştırmak için yan yana çizilir.

2. Kayıtları seçin ve ölçeklendirme yöntemini belirleyin

Seçim ve ölçekleme > Ölçekleme sekmesine geçin. Kenar çubuğundaki listeden kullanılacak kayıtları işaretleyin (bu örnekte 13 kayıt). Ardından:

  • Hedef spektrum olarak bir önceki adımda eklenen spektrumu (ZC) seçin.
  • Yönetmelik olarak TBDY 2018 §2.5'i, Yöntem olarak Basit ölçekleme (§2.5.2) ya da Spektral uyuşum (§2.5.3) seçin.
  • Analiz türünü belirleyin: 2B'de tek bileşen, 3B'de iki yatay bileşenin SRSS spektrumu kullanılır.
  • Binanın hakim periyodu Tp'yi girin. Kontrol aralığı 0,2Tp – 1,5Tp olarak otomatik belirlenir.
  • SF min ve SF max ile ölçek katsayısına sınır koyabilirsiniz.

Ölçeklemeyi Çalıştır düğmesine basın.

TBDY 2018 §2.5.2'ye göre 3B basit ölçekleme: ortalama spektrum, tasarım spektrumu ve 1,3 katı

Grafikte ölçeklenmiş kayıt spektrumları ince çizgilerle, ortalama spektrum kalın mavi çizgiyle, tasarım spektrumu kesikli gri, 1,3 katı da kesikli turuncu çizgiyle gösterilir. Üstteki kutu, 0,16 – 1,2 s aralığında ortalamanın hedefe oranının en küçük değerini ve kritik periyodu yazar.

3. Uygunluk özetini okuyun

Grafiğin altındaki Yönetmelik uygunluk özeti, yönetmelik koşullarını tek tabloda kontrol eder: kayıt sayısı, aynı depremden gelen kayıt sayısı, ortalama spektrum koşulu ve ölçek katsayısı sınırları. Karar zorunlu kontrollere göre verilir; diğer satırlar bilgi içindir.

Yönetmelik uygunluk özeti: karar ve kontroller

Bu örnekte 13 kayıt 7 farklı depremden geliyor ve bir depremden en çok 3 kayıt kullanılmış. Ortalama spektrumun hedefe oranı en az 1,30 ile koşul tam sınırda sağlanıyor ve karar UYGUN. Ancak önemli bir uyarı var: bir önceki grafiğin açıklamasında ve uygunluk özetinin kayıt tablosunda görüldüğü gibi bazı kayıtların ölçek katsayısı 30'un üzerinde. TBDY 2018 bir üst sınır koymaz, fakat bu kadar büyük katsayılar zayıf bir kaydı yapay olarak güçlü bir depreme dönüştürür. Gerçek bir projede bu kayıtlar daha güçlü ve hedefe daha yakın kayıtlarla değiştirilmelidir. Ölçek katsayısı sınırının etkisini Deprem kaydı ölçekleme yazısında aynı kayıtlarla inceledik.

Uygun bulunan seti ölçeklenmiş haliyle OpenSees, SAP2000/ETABS, AT2 ya da CSV biçiminde, tek tek ya da toplu ZIP olarak dışa aktarabilirsiniz. Aynı ekranda ASCE 7-22 kurallarıyla karşılaştırma ve spektral uyuşumda PGV ile süre değişimi raporu da alınabilir.

Özet

  • TBDY 2018'e göre en az 11 kayıt takımı seçilir ve aynı depremden en fazla 3 kayıt alınır.
  • Kayıtlar büyüklük, uzaklık, fay mekanizması ve zemin koşulları açısından tasarım depremiyle uyumlu olmalıdır.
  • Basit ölçeklendirmede kontrol aralığı 0,2Tp – 1,5Tp'dir. Üç boyutlu analizde SRSS spektrumlarının ortalaması tasarım spektrumunun 1,3 katından küçük olmamalıdır.
  • Spektral uyuşum saçılımı azaltır, ancak hız atımları ve süre üzerindeki etkisi kontrol edilmelidir.

Kaynaklar

  • AFAD (2018). Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, madde 2.3, 2.4 ve 2.5. Resmî Gazete, 18 Mart 2018, Sayı 30364.
  • AFAD, Türkiye Deprem Tehlike Haritaları İnteraktif Web Uygulaması: tdth.afad.gov.tr
  • ASCE (2022). Minimum Design Loads and Associated Criteria for Buildings and Other Structures (ASCE/SEI 7-22), Chapter 16.
  • Baker, J. W. (2011). Conditional Mean Spectrum: Tool for ground-motion selection. Journal of Structural Engineering, 137(3), 322–331.
  • NIST (2011). Selecting and Scaling Earthquake Ground Motions for Performing Response-History Analyses (NIST GCR 11-917-15).
  • Al Atik, L. ve Abrahamson, N. (2010). An improved method for nonstationary spectral matching. Earthquake Spectra, 26(3), 601–617.
  • Hancock, J. vd. (2006). An improved method of matching response spectra of recorded earthquake ground motion using wavelets. Journal of Earthquake Engineering, 10(sp01), 67–89.
  • Kayıt verisi: KOERI, KO ağı (FDSN veri servisi). eida.koeri.boun.edu.tr
  • Afshari, K. ve Stewart, J. P. (2016). Physically parameterized prediction equations for significant duration in active crustal regions. Earthquake Spectra, 32(4), 2057–2081.

Tüm yazılar